દરિયાઈ મત્સ્ય ઉત્પાદનોમાં મૂલ્યવર્ધનની નવીન ફૂડ પ્રોસેસિંગ તકનીકો : ટકાઉ ખાદ્ય સુરક્ષા અને વિકસિત ભારત ૨૦૪૭ ના વિઝનની પ્રાપ્તિ

Abstract

ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રને "કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રો" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે, જેમાં પાક ઉત્પાદન, પશુપાલન, વન અને મત્સ્યોદ્યોગનો સમાવેશ થાય છે. મત્સ્યોદ્યોગને સંલગ્ન ભાગ તરીકે ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે પ્રાકૃતિક સંસાધનો પર આધારિત છે, ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણમાં યોગદાન આપે છે, ગ્રામીણ રોજગાર વધારે છે અને કૃષિના GVA (Gross Value added) માં ૭% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે. ભારત વિશ્વના મુખ્ય મત્સ્ય ઉત્પાદક દેશોમાં બીજા ક્રમે છે અને દરિયાઈ મત્સ્યોદ્યોગ લાખો લોકોની આજીવિકાનો આધાર છે. જોકે, મત્સ્ય પકડ્યા પછીના નુકશાન, પરંપરાગત વેચાણ પદ્ધતિઓ, અપૂરતી સુવિધાઓ અને મર્યાદિત નિકાસની તકોને કારણે માછીમાર સમુદાયને આર્થિક લાભ મર્યાદિત મળે છે તેમજ ખાદ્ય વેડફાટ વધે છે. આ સંશોધન પત્રમાં દરિયાઈ મત્સ્ય ઉત્પાદનોના મૂલ્યવર્ધન માટે આધુનિક ફૂડ પ્રોસેસિંગ તકનીકોની શક્યતાઓ અને તેની ટકાઉ ખાદ્ય સુરક્ષા પરની અસરનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં વિવિધ તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે. આ તકનીકો પોસ્ટ-હાર્વેસ્ટ નુકસાન નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે, ઉત્પાદનોની શેલ્ફ લાઈફ વધારે છે, પોષણ મૂલ્ય જાળવે છે, નિકાસની તકો વિસ્તારે છે અને ઝીરો-વેસ્ટ અભિગમ અપનાવીને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરે છે. પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) અને બ્લુ રિવોલ્યુશન જેવી સરકારી પહેલો આ તકનીકોના અમલીકરણ માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, મૂડીરોકાણની ખોટ, તાલીમનો અભાવ અને બજાર જોડાણના પડકારોને દૂર કરવા જરૂરી છે. આ પત્ર આ ક્ષેત્રે સ્ટાર્ટઅપ્સ, એફપીઓ અને કોલ્ડ ચેઈન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ દ્વારા ભવિષ્યની દિશા સૂચવે છે, જે વિકસિત ભારત ૨૦૪૭ના વિઝન હેઠળ બ્લુ ઈકોનોમીને મજબૂત બનાવવામાં અને ટકાઉ ખાદ્ય સુરક્ષા હાંસલ કરવામાં મહત્વનું યોગદાન આપી શકે છે.